Миз гьаIракатеехъа абадчена устад

19 Март 2017
Author :  

Деккина, ед’на мурад джохъар аIкIел’нана дих ыхьай вобна. Лайикьукан духйебы йишди йихъбышихъаб гьаммаше вухьайнбы, къийнаб вобонбы.

 

20-ъэсын асыр йишди джамаIъатылхъа гейд йыIкьда хъады. Агар шахъаб аIкIеликван, ацIаал’нан, миллетис джан гьелен инсанар девхьайнбыхьий, къийна мумкум вобна, миллет хьинне йихъбы девхьес. Ед’на миз сагъба летти, миллетыд сагъда ихьес.
Совет гьоIкуматни деврыл’ ацIаал’нан ааIлимар агьаалийни сайихъа гора цIаIхбышихъаб хаIбба вухьа, миллетбышди аIрайл’ кьоIбъэсда джиганий авхъаахъа.
ДжаIмаъатни къайгъве аахвани инсанаршини гьаIкIее одкIуний, манбыше къеджен ишбы гьагуй ва манбышин до югвалис агъмышауй йишин бордж водон. Манбышди джаргее калеллий ЫIсаев Небий маIъаллимыр ворна. Мартыни 17-чил' манкъун 80 сен быкырехье .
Небий ГьаIджийна дих Калел’ни хивее 1937 сен мартни вуза едике ыхьа. Мана ЫIсаеваршини тохумеенчена ворна. Ушахийвалла Небий маъаIллимна  джуни тай-тушершина хьинне абкIын. Мана гейб мыссына, мыкIана, дагъамна вахт вухьа.
Дагъайдын мактаб Калел’ таам гьау, Мишлешехъа мактабейхъа хъаIдхъаIс аркIын. Хьебыдле сенна интернате аху. Мааъад йигIыдъэсын сыныф таамау, Рутулни йыIкьнекни мактабеехъа хъаIдхъаIс аркIын. 1954 сен  Рутулын йыIкьнекин мактаб таамау. Манче мана  йаIххъыляуна Калел’ни мактабеехъа маIъаллимна ишлемишхьес. Калел’ни мактабее пениейн, трудын, физкультурайн дарсбы гьели гиргъыл'.  Мактабее ишлемишехьенкъаI, арына заочныда Дагъыстанни педагъожи институтни филологиейни факультетеехъа хъаIдхъас, амма  мани сен  конкурсыке илгъедечIу иккечIес даIхына. Махъа алидни сыныфбышей ишлемишебахьен маIъаллимар кьабыляаъа вухьа. Анджах хъаIдхъийлхъан  гьавас гьадкьур деш. Мани сен Н.ЫIсаев хивеар джулералхъа интягьаIмбышис гьазирхьа. КьоIдъэсди сен манбы хъыву, очныра Дагъыстанни педагъожи институтни филологиейни факультетеехъа кьабыляу. Маниджад сен институт Дагъыстанни девлет университетылхъа сакIалау. Хьодле сенна мааъад хъаIдхъы ва маIъаллимарше манкъус гейд югун ацIаал’, билиг  гьыву.
1961 сен университет таамау, къаховуйка Небий маъаIллим оIтирауна ишлемишхьес Рутулни  районеехъа. Районенче йаIххъыляуна ДжинаIгъни мактабеехъа урусни мизен ва урусни адабиятын дарсыбы гьелес. 8 сенна  мана ДжинаIгъни 7-ле сыныфнани мактабее гьам директорна, гьамыр урусни мизен ва адабиятын дарсыбы гьыву. Манке манкъун  ыIлимылхъан гьавас ачмышхьа. 1969 сен  гьаркIынна МаскIавхъа аспирантуреехъъа иккечIес. Мааъад  интягьаIмбы хъыву, СССР-ни ыIлимбышди Академиейни мизаршике ацIаал’ аляатIани институтеехъа кьабляу. Хьебыдле сенна очныда мааъад хъаIдхъы. Мааъад манкъус  доюкани ааIлимарше лекциебы хъадIхъы.
Небий маъаIллимна ыIлим регьбер, цIерра доюкана ааIлим Е.А.Бокарев ыхьа. Е.А.Бокарев кечмишхьайле хъийгъа, мерна доюкана ааIлим Г.А.Климов ыIлим регьбер ыхьа. ГьаIкьийкьатдад манбышике джегьил' аспирантее ацIаал’ ва билиг алятIу. Манбыше манкъус  гейд хаIдын кумаг гьыву.
1974 сен «Фонетика рутульского языка» донана кандидатский диссертация мудафия гьавъу. Манчиле хъийгъа, Дагъыстанни девлет университетее ишлемишехье ворна.
Небий маъаIллиме  филологиейни ва хаариджи мизаршини факультетбышее «Введение в языкознание», «Общее языкознание», «Спец. курс», цIаIхни мизекен лекциебы хъаIдхъы. Манчиле гъайре, телебабышди дипломный, курсовой ишбышда ыIлим регьбер ыхьа.  АIхреени сенбышее Небий маъаIллиме кIорана фыкыр джуни ед'ни мизелхъа ва мани мизекен санаъаIткарар гьазиравъуйлхъа фагьам гьооли вобна. 
Манкъве эйгьен: « Йишин метлеббы водонбы:
а) югда хъаIдаххъаIн телебабы аспирантурейхъа теклиф гьааъас вуккан, няъас увгьее геледжагъыл’ мизел’ ооъаб ишлемишебхьесын инсанар лезимба вобонбы. Шас университетее, педагъожи университетее дарсбы гьелесын инсанар вуккан. Шас сабара ыIлимни – институтбишеехъан цIаIхни мизен санаIъаткарар гееб лезимба вобонбы.
б) цIаIхна миз ва адабият дурустба ваацIан маъаIллимар мактаббышис лезимба вобонбы. Шахъаб билигнан, ацIаал’нан, джан гиххьы ишлемишебахьен маIъаллимар вухьей, цIаIхна мизий адабият артмышхьесынбы.
в) шас цIаIхна миз ваацIан санаIъаткарар телевидениейхъа, радиоейхъа, «Нур» кIазетеехъа геледжагъыс лезимивхьес.
Университетее гьаlшде хъаIддахъани ва хъаIдхъасди телебабышихъад гьаIракатбы ыхьее, джон геледжагъыд югун ихьес. Шахъаб хаIбна умуд вобна, манбышике йишди джамаIъатыс хайир гьелен инсанар хъигъебчIесынбыва…»
ЦIаIхни мизени гьаIкIее Небий маъаIллиме хьебцIалиле агъалланана макьаале, пособие «Уруснийий цIаIхни мизелин суIгьбатчий» одкIун, 30-40 телеба къайиккы. Профессор Гь.Х.Ибрагьимовыка кириллицайл’ цIаIхни мизен алфавит къурмишау ва алифбайн китаб одкIун. 2 сыныфысын цIаIхни мизелхъа математикайн китаб сакIалау, алифбайни китабыс прописьбы гьазирау. 2011 сен манкъун одIунийн 3-ъэсди сыныфысын цIаIхни мизекен китаб чапыке хъигъечIу. Манче гьам грамматика, гьамыд хъаIдхъий серастда гьели водун.
ГьаIшдер, ешехъа ил'дяккы, Небий ГьаIджийна дих мизел' ооъар ишлемишехьи ворна, манкъуни фыкрее водун цIаIхни мизекен ыIлим ишбы, мактаббышисын китаббы одкIуний.
Небий маъаIллиме джуни хьунащейка Султанум халайка кьоIйре йиш  - Фатимайий  Зарема чIакIы хъавъу ва манбышис хъаIдхъий, даватбы гьау. ХааIрна йиш  Фатима МаIгьачкъала шагьарни казначействее ишлемишеехьи, кIыл'ни йищее Зареме деккин санаъаIт сечмышау. МаIнкъее филологиейни  ыIлимни кандидатна диссертацие мудафия гьавъу,   ДДУ маъаIллимана ва «Нур» кIазетее корректорна ишлемишеехьи ворна. Йишбышихъадыд джон хизанбы водунбы. 
Энки хаIбна Небий маъаIллимна къуллух – дидей ( кьаIсда дек') вобна.
Йишди ааIлимыс, агъсаххъалыс ши хыллийна ыIмыр аIрзуламишааъа ва фыкрее аххъыйн ишбы быкыраъас манкъус кьисматхьенбы!
252 Views
Super User
Яндекс.Метрика
We use cookies to improve our website. Cookies used for the essential operation of this site have already been set. For more information visit our Cookie policy. I accept cookies from this site. Agree