Муlхах

12 Январь 2018
Author :   Курбан Омаханов

ЦIаIхбыше Сувал’, АIранее, Бабаюрт юрд абчыйн лап хаIдда сенбы водунбы. Миллетни мизеква маIшгъул вухьайни аалимаршини увгьойхъа гора, йихъбышин таарих гейд йиссейн водун. Къийна са китаб нейид, са макьале дешинбы йишди миллетни гьаIкIее одкIунийн, зы хъидядхъыlйн. Амма няъаджад закIле таарихни гьаIкIей атрафлыда одкIунни материалбышиква растына хъары деш.

Мактаббишей шыгыртарше дарсыбы алгъааIни Дагъыстанни таарихни китабейид цIаIхбышди таарихике лап кIылин маIълумат гьели водун. Дагъыстанни ыIлимбышди марказейид йихъбышди таарихика материалбыд сейракда растына хъайли. Дора таарих гьасарас таарихчершис, са кIыл’на гаф къийнийни йигъыле гьааъас. Къийнийна цIаIхийгъалий (йихъый) гьишуйи, гьиджо иший гьааъа, нягьаlрее ешемишехьи?
Къийнийна цIаIхийгъалийна Ватан гьам Азербайджан (Гала), гьамыб Россияйл' (Дагъыстан) вобна. ХаIдда сенбы водунбы, манбыше мани джигабишее юрд абчыйн. Къийна манбы кьоIни джигейхъа хъыхьайн миллет водун.
ГьаIшде гьабкIыний-хъабый гейд дагъам хъыхьа. Йисседа йишин ата-бабабы ивийкаран гадигбишейдын йаIхъбы «куклакыква» утIумау. ЙаIхъбы ачухдананкъаI инсанар ёкьни-хьони саъаIтей тавсум гьаъа-гьаъа джос лазымни джигейхъа гьивийхьаранбыний. Къийна мана иш лап дагъам хъувхьа. Энки кIыл’ба са сутIка вахтына вуккан, лазымни джигеехъа гьивхьарас. ХаIдда дагъамийвал'бышиква инсанар таможняйн пунктбы алгъааIнкъа растына хъавайли, 7-8 саъаIт автобусбышика сергьадей аахва. Мейд манчихъа илдяакы, цIаIхбы гьар вахтал’ сана-санбышди югни-писди йигъбышехъа гьивийхьаранбы. Гьаммаше чалышмиш воохьенбы санаб вухьес. Къийнийна йихъый, гьаммашийна хьинне кочей ворна. Мана мысаджар са джигей гийяр деш. Манбы заманайс сикIы иш тIабалааъа Россиейни хаIдданани субъектбышил' ешемишоохьи. Владивостокыле-Калинградхъаме вобунбы.
АIхреени себышеена цIаIхий мерна ворна. Гьийдни сенбишее хаIббанани цIаIхбыше (йихъбыше) чобаныйвалла, къалайчийвалла, устадийвалайна санаъаIтбыний гьаъа. ГьаIшдийни цIаIхбышихъаб югун ааIлимар, дохтурар, инженерар, маъаIллимар, ишкузар инсанар (предприниматель) кIыл’ба дешёбунбы. ГьаIкIедад, аIхырейдни сенбишей йихъбышин гьихъа адкIыний гьаIракатеехъа ээчIу. Манбы джурба-джур къуллухбышил ишлемишоохьи. АкьаIна вухьейиб, сеней са элеес едике вухьайни хиваршехъа савайленбы, йиссейн вахтбы йикIел’ хъаляъа. Хивни, хаани югни ишбишее иштирак гьаъан, джамаъаIтыс ахаIн кумаг гьелен.
Къийнийни цIаIхийгъалийн (йихъыйн) ешайишид кьат-кьатна югда водун. Агар гьийдни сенбышей са хаа кьоIбле-хьейибле хизанний ешемишоохьи, гьаIшде гьарункъухъад, джухъад джун хав-уджах водон. АIхырейдни сенбишей шакIле гьар сурал’ планбы алищу хайбы аляъа , хусусы машинбы илещи къеджен. Манчыныд шахъад кар, вар девлет ыхьай гьагва. Къийна тека-сейрак растына хъалес, машын дена ийкарна. Манчиныд гьагванки, манкъухъад нениджад сурале кеситийвалла девхьай.
Гьелбетте, гыргыда мал-девлет манбыше гьавъуйни заIгьматыка къазанмиш гьаъа. Югун ешайиш ыккэйсдиме, югнаб заIгьмат гьааъас вуккан. Аллагье эйгьен: «Ваке гьаIракат, заке баракат». Къийнийни шахъаб баракат нимеенахьее вобна ,амма манчика са джигее мугьуIббатын ихьес ыккан. ГьаIйифки, шас къийна ман къийхьар деш. Инсанаршин кар хаIдхъыхьа летти, джони аIреедын мугьуIббат кIыл’ хъехьи. Манчихъа ил'дяакы, йишин миллет сабырыкван, ацIааликван, мурватыква, рагьыIмыкван миллет водун. Йишди миллетихъад кIоран таарых водун. Ман вахтыни умманее батмышхьессе гьихъа, окIанас ыккан.
Ши гьайни тезе сенийке гьар йишди миллетни хиваршини гьаIкIеедын маIълумат гьелес. Чалышмишивхьесынбы мани хиваршини игитершини, югни инсанаршини гьаIкIее окIанас; мани хивын таарых гьелес, манбышди дагъамивалике йишонааъас.
Къинийни макьаалейна «кьаIгьраман» МуIхахна хив вобна. Мана Сувал-ни дерайл'на эн алибна цIаIхбышда ( йихъбышда) хив вобна. Сувал'ни дейрайл' МуIхахын къонши хивар КIуссырый Калел' водунбы. (Калел'ни хив гьаIшде Сувал'ни маIгьалыл' авху дешобна. КIусср аварбы ешемишоохьи -Кь. О.).
МуIхах хив Калел'ни администрацехъа гёохьа. МуIхахыхъаб тыIрхылиб вобна. Мана Баш МуIхах вобна. Мана хив Азербайджанни Закаталайни районе вобна. Мани хиваршин джмаъаIтбы сана-санкъун гогьарбы гьыIсабоохьи. Азербайджаныл'ни МуIхахни гьаIкIеена гаф мбни макьаале вухьес. Сувал'ни МуIхаха 25-30 хав водун ешемишехьи. Хивееад дагъайдни сыныфбышин мактаб ишлемишехьи. МуIхахбы хивни тасарруфатыква маIшкьулехьен джамаъаIт водун. Хивеехъа поштина йаIхъ хъабыйн са- кьоIдлебара сенбы водунбы. ТокIан ишихыд махъа са 10-15 сенна гьихъа махъа цIыцIау. ОIгийл' муIхахбы югун къоранабы, малдарар вухьа. Манбышихъаб 2-3 давараршин фермабы ыхьа. Гьар хизаныхъад 50-60 давар, 5-6 къарамал, 2-3 балканар ыхьа. МуIхахбышди нисенын, чурынын дад Дагъыстанеейид, АIранеейид лап югда ацIа ыхьа. Къийнад имкам вобни инсанарше къишлыгъ муIхахбышике илещи. МуIхахбышихъад югун оIрушбы, ейлягъ гьаъасын чолбы, кьаIджалбы, мыкIан алшанбы водунбы. Совет гьоIкумат дагъылмишхьессе гьихъа Сувал'ни МуIхаха ешайиш гьаъий вахарийда ыхьа. Поштина йаIхъ девхьейиб, сергьат ачухба вухьа. Диндийни гадигыле пиядаба, балканаршиква 3-4 саъаIтни аIрее Галахъа илгъечIенаний. КъыIд'мийсда аIгьтият: хоI, чей, аджи-уджи, кьев, нафт, ишбышка ва медын карбы АIраненчени илещи ваяхуд джони малакени манбы бадалаъа. Совет гьоIкумат дагъылмишхьайле хъийгъа, МуIхахын джамаIъатыд ахуйн цIаIхбышин миллет хьинне, кьоIна хъыхьа. Ешайиш дагъам хъыхьа. КIылба – кIылба манбы Бабаюртни районеени бинабышилхъа кочмышоохьи гибгъыл. Манбыше кIуссурбышиква саджигее тезе юрд абчы. Манчис дойид Камбулат гьуво.Къийна муIхахбы Азербайджаныл', Россиейни шагьарбышее, Дагъыстанни шагьарбышее, Рутулни, Бабаюртни, къызларни районбышее ешемишехьи водун. ХаIббанани муIхахбышикIле ёкьубле: цIаIхна, урусна, азербайджанна, аврна мизяар ацIа. МуIхахбышди аIрее хаIбба гьуIрматукван, билигыкван инсанар вобунбы. Манбыше джона аIсас юрд – Сувал'на МуIхах, мысаджаб кIеливханааъа деш.
Ши хаIдын хааиш гьаъа «НУР» хъаIдаххъанбышилхъа: агар шохъад вушди хивни инсанаршини, таарыхни, аIдатбышди гьаIкIеедын югунматериал, югун шикыл'бы водхье, йишди редакциехъа оIтиреъэ. Ши гьайни сенийке кIазитее йишди хиваршини гьаIкеена тезе рубрика вуккый ниятее водун. Агар кьисматхьее, аIхрее китаб «Цахурстан» къайиккас. Шос югун Аллагье гьелен!

 

Яндекс.Метрика
We use cookies to improve our website. Cookies used for the essential operation of this site have already been set. For more information visit our Cookie policy. I accept cookies from this site. Agree